در سال 419 ه تأليف يافته - « 1 » بهترين سخنانى را كه دربارهء « شيب » و « شباب » گفته شده گرد آورده ، ومعاني را با يكديگر سنجيده ونقد كرده است . أو در اين زمينه از شعر « ابن الرومي » 46 بيت ، واز شعر « أبو تمام » 39 بيت ، واز شعر « أبو عبادة البحتري » 140 بيت ، واز شعر برادرش « رضى » 314 بيت ، واز شعر خود 463 بيت در اين كتاب آورده « 2 » وآخرين شعري كه از خود آورده شعري است كه در سال 421 ه سروده است . « مرتضى » در اين كتاب از كتاب « الغررر والدرر » خود بسيار ياد كرده است « 3 » . صاحب « أدب المرتضى » گويد : در اين كتاب نصوصى از كتاب « الموازنهء » آمدى آمده كه اثرى از آن در نسخهء چاپى « الموازنه » نيست ، لذا به نظر ميرسد كه نسخهء چاپى ناقص باشد « 4 » . 40 - « طيف الخيال » : بيشتر فهرست‌نويسان اين كتاب را در جملهء آثار « مرتضى » ذكر كرده‌اند . وى اين كتاب را پس از كتاب « الشهاب » « 5 » وهمانند همان كتاب در تتبع وعرض ابيات معاني وموازنهء بين آنها ونقد « آمدى » در موازنه تأليف كرده ، ودر موضوع « طيف » متجاوز از 220 بيت از شعر « أبو تمام » ، ودر همين حدود از شعر برادرش « رضى » وتعداد بسيارى از شعر « بحترى » و 325 بيت از شعر خود ، ونيز اشعارى از ديگران در مقام موازنه وتتبع ابيات معاني در اين كتاب گردآورده است « 6 » . اين كتاب يك بار در سال 1374 ه در مصر از روى نسخهء دار الكتب المصرية تحت شمارهء 10313 كه از نسخهء خطى كتابخانهء « اسكوريال » عكس‌بردارى شده است ، وبار ديگر در سال 1958 م در بغداد در مطبعه دار المعرفة به چاپ رسيده است . 41 - « الذريعة إلى أصول الشريعة » ( كتاب حاضر ) : كه در أصول فقه شيعهء اماميه وداراى 14 باب ، وهر باب مشتمل بر چندين فصل است واز خطاب ، وامر ونهى ، وعموم وخصوص ، ومطلق ومقيد ، ومجمل ومبين ، ونسخ ، واخبار ، وافعال ، واجماع ، وقياس ، واجتهاد وتقليد ، وحظر واباحه ، ونافى ، ومستصحب حال بحث ميكند . اين كتاب از دو جهت حائز اهميت بسيار است : 1 - از اين جهت كه اولين كتاب كامل در أصول فقه شيعهء اماميه است ، بديهي است بر خلاف أهل سنت كه باب اجتهاد را از همان زمان رحلت پيغمبر أكرم مفتوح ميدانسته ، وتا پايان عمر « أحمد بن حنبل » ( 241 ) عملا اين شيوه را معمول ميداشته وپس از أو راه تقليد پيموده‌اند ، شيعهء اماميه تا زمان غيبت امام منتظر ( عج ) يعنى سال 266 ه بلكه تا آخر غيبت صغرى ( 329 ه ) باب اجتهاد بمعنى وسيع آن را مسدود ميدانسته واحكام خود را بلا واسطه ويا مع الواسطة به وسيلهء راويان ويا سفيران ونواب خاص از امام خود دريافت ميداشته‌اند ، واگر أحيانا در

--> ( 1 ) - چاپ مطبعة الجوائب ص 3 . ( 2 ) - به غلاف نسخهء چاپ مطبعة الجوائب مراجعه شود . ( 3 ) - چاپ مطبعة الجوائب ص 9 و 12 و 15 و 20 . ( 4 ) - ص 161 . ( 5 ) - طيف الخيال ص 13 چاپ مصر . ( 6 ) - أدب المرتضى ص 162 .